Gjafsókn

Almennar upplýsingar varðandi gjafsókn. Yfirlit

Gjafsókn er notað bæði um gjafsókn og gjafvörn. Gjafsókn er veitt vegna mála sem rekin eru fyrir íslenskum dómstólum. Þannig verður gjafsókn ekki veitt vegna mála sem rekin eru fyrir stjórnvöldum eða erlendum dómstólum. Gjafsókn er aðeins veitt einstaklingum en ekki lögaðilum, s.s. fyrirtækjum eða félögum. Hver sá einstaklingur sem getur átt aðild að dómsmáli hér á landi, án tillits til ríkisborgararéttar, getur átt rétt til gjafsóknar. Gjafsókn verður ekki veitt eftir að dómur hefur verði kveðinn upp.

Gjafsókn skuldbindur ríkið til að greiða þann málskostnað sem gjafsóknarhafi hefur sjálfur af máli, þ.e. þóknun lögmanns o.fl. Gjafsókn má þó takmarka þannig að hún nái aðeins til tiltekinna þátta málskostnaðar eða geti hæst numið tiltekinni fjárhæð. Þóknun lögmanns gjafsóknarhafa fyrir flutning máls skal ákveðin í dómi eða úrskurði.

Ríkið verður því ekki skuldbundið til að greiða þá þóknun sem málflytjandi gjafsóknarhafa kann að áskilja sér heldur aðeins þá fjárhæð sem dómari ákveður handa honum. Gjafsóknarhafa eða lögmanni hans ber að snúa sér til dómsmálaráðuneytisins vegna uppgjörs tildæmdrar málflutningsþóknunar og útlagðs kostnaðar.

Gjafsóknarhafi er undanþeginn öllum greiðslum í ríkissjóð vegna þess máls sem gjafsókn tekur til, þar á meðal greiðslum fyrir opinber vottorð og önnur gögn sem verða lögð fram í máli. Gjafsókn nær einnig til kostnaðar af fullnustu réttinda gjafsóknarhafa með aðför og nauðungarsölu, nema annað sé tekið fram í gjafsóknarleyfinu. Gjafsókn breytir engu um að gjafsóknarhafa verði sjálfum gert að greiða gagnaðila sínum málskostnað.
í efnisyfirlit ^

Hvaða skilyrði þarf að uppfylla?

Efnahag umsækjanda þarf að vera þannig háttað að kostnaður af gæslu hagsmuna hans í máli yrði honum fyrirsjáanlega ofviða.

Við mat á því hvort gjafsókn verði veitt vegna efnahags umsækjanda skal höfð hliðsjón af skattleysismörkum tekju- og eignarskatts á hverjum tíma. Einnig skal litið til samanlagðra tekna og eigna umsækjanda og maka eða sambúðarmanns. Þegar umsækjandi er yngri en 18 ára skal höfð hliðsjón af samanlögðum tekjum og eignum foreldra. Við matið skal einnig tekið tillit til eftirfarandi atriða:

framfærslubyrði umsækjanda,
umfangs máls og væntanlegs málskostnaðar,
vaxtagjalda af skuldum vegna eigin íbúðar sem umsækjandi býr í,
annars óhjákvæmilegs kostnaðar sem umsækjandi hefur vegna framfærslu umfram venjubundinn framfærslukostnað,
fjármagnstekna og skattfrjálsra tekna og eigna.

Gjafsókn verður aðeins veitt ef málstaður umsækjanda gefur nægilegt tilefni til málshöfðunar eða málsvarnar. Við mat á því hvort umsækjandi um gjafsókn hefur nægilegt tilefni til málshöfðunar skal meðal annars höfð hliðsjón af eftirtöldum atriðum:

hversu ríka hagsmuni umsækjandi hefur af úrlausn máls, meðal annars með tilliti til væntanlegs málskostnaðar,
hverjir eru aðilar málsins, þar á meðal hvort málið er á milli nákominna,
hugsanlegu tómlæti og sönnunarvanda,
hvort leitast hafi verið við að leysa málið utan réttar, þar á meðal fyrir stjórnvöldum og öðrum úrskurðaraðilum,
hvort gagnaöflun utan réttar er lokið og málshöfðun tímabær,
niðurstöðu héraðsdóms ef sótt er um gjafsókn fyrir Hæstarétti.

í efnisyfirlit ^

Lögbundin gjafsókn.

Gjafsókn verður enn fremur veitt eftir því sem fyrir er mælt í öðrum lögum. Sækja þarf um slíka gjafsókn til dómsmálaráðuneytisins.

Lögskylt er samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að veita gjafsókn í málum þar sem settar eru fram kröfur um bætur fyrir handtöku, leit á manni eða í húsi, hald á munum rannsókn á heilsu manns, gæsluvarðhald og aðrar aðgerðir sem hafa frelsissviptingu í för með sér.

Samkvæmt 66. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur gilda almennar gjafsóknarreglur um málssókn og málsvörn fyrir Félagsdómi.

Samkvæmt 23. gr. ættleiðingarlaga nr. 130/1999 skal stefnandi hafa gjafsókn í dómsmáli vegna ættleiðingar skv. 22. gr. laganna.

Í 1. mgr. 4 . gr. laga nr. 21/1994 um öflun álits EFTA-dómstólsins um skýringu samnings um Evrópska efnahagssvæðið er heimilað að veita málsaðila, sem ekki hefur krafist þess að álits verði aflað, gjafsókn vegna þess þáttar málsins.

Samkvæmt d-lið 10. gr. laga nr. 85/1997 um umboðsmann Alþingis, getur umboðsmaður lagt til að gjafsókn verði veitt í máli sem heyrir undir starfssvið umboðsmanns og hann telur rétt að lagt verði fyrir dómstóla til úrlausnar.

Samkvæmt 60 gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, skulu foreldrar, fósturforeldrar og barn sem gengur inn í mál skv. 55. gr. laganna hafa gjafsókn fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Ef mál er höfðað skv. 34. gr. laganna til endurskoðunar á fyrri niðurstöðu dóms, sbr. 3. mgr. 34. gr., fer um rétt aðila til gjafsóknar samkvæmt almennum reglum.

Samkvæmt 11. gr. barnalaga nr. 76/2003, skal greiða þóknun lögmanns stefnanda sem dómari ákveður úr ríkissjóði, svo og annan málskostnað, þegar barn er stefnandi faðernismáls. Ákvæði 11. gr. eiga jafnframt við í dómsmálum til vefengingar á faðerni barns. Barnið sjálft, móðir þess og skráður faðir skv. 2. gr. laganna geta höfðað slíkt mál. Ákvæði laganna er töluvert frábrugðið eldri barnalögum nr. 20/1992. Í greinargerð með hinum núgildandi lögum segir að markmiðið með breyttu orðalagi og nýrri framsetningu sé það að koma í veg fyrir að stefnandi þurfi að sækja sérstaklega um gjafsókn til dómsmálaráðuneytisins, sem leita þarf umsagnar gjafsóknarnefndar áður en gjafsókn er veitt. Það þykir óþarfa umstang fyrir aðila að þurfa að snúa sér til dómsmálaráðuneytisins með beiðni um gjafsókn. Orðalag greinarinnar er með sama sniði og 17. gr. lögræðislaga, en málskostnaður greiðist úr ríkissjóði í málum sem rekin eru á grundvelli lögræðislaga án þess að gjafsókn hafi verið veitt.
í efnisyfirlit ^

Hvernig er sótt um gjafsókn?

Umsókn um gjafsókn skal senda dómsmálaráðuneytinu. Umsókn skal vera skrifleg og í fjórum eintökum. Umsókn skal leggja fram nægjanlega tímanlega fyrir aðalmeðferð máls. Ráðuneytið framsendir umsókn síðan til gjafsóknarnefndar Hún verður því aðeins veitt að nefndin mæli með því. Afgreiðslutími umsókna er almennt 1-2 mánuðir.
í efnisyfirlit ^

Hvað á að koma fram í umsókn?

Í umsókn um gjafsókn skal koma fram fullt nafn, kennitala, staða og heimilisfang umsækjanda og gagnaðila. Einnig skal upplýst fyrir hvaða dómi málið er eða verður rekið og hvaða lögmaður fari með það fyrir umsækjanda.

Umsókn skal vera ítarlega rökstudd og þar skal meðal annars fjallað um:

helstu málsatvik, málsástæður og lagarök,
hvort nægilegt tilefni sé til málshöfðunar eða málsvarnar,
fjölskylduhagi umsækjanda, framfærslubyrði og hvort efnahag hans sé þannig komið að kostnaður við rekstur dómsmáls verði honum fyrirsjáanlega ofviða,
hvort úrlausn máls hafi almenna þýðingu eða varði verulega miklu fyrir atvinnu, félagslega stöðu eða aðra einkahagi umsækjanda.
hver sé áfallinn málskostnaður og hver væntanlegur málskostnaður verði, þar með talinn kostnaður við öflun matsgerða og annarra sönnunargagna.
á hvaða gjafsóknarheimild umsókn er reist.

Þegar gjafsókn er lögbundin þarf aðeins að greina í umsókn þau atriði sem getur í 1. og 6. lið.
í efnisyfirlit ^

Hvaða gögn eiga að fylgja umsókn?

Með umsókn um gjafsókn skal fylgja:

helstu málsskjöl,
staðfest ljósrit skattframtala umsækjanda og maka eða sambúðarmanns næstliðin tvö ár,
gögn um tekjur umsækjanda og maka eða sambúðarmanns á því tímabili sem liðið er frá síðasta skattframtali,
önnur gögn sem þýðingu hafa, svo sem gögn um væntanlega kröfugerð, málskostnað og afstöðu gagnaðila.

Þegar gjafsókn er lögbundin skal aðeins láta fylgja með þau gögn sem rakin eru í 1. og 4. lið.
í efnisyfirlit ^

Sjá nánar: Reglugerð um starfshætti gjafsóknarnefndar